SOLARSAFE: Sistemas seguros de observación de eclipses (I)

Unha eclipse solar prodúcese cando a Lúa se coloca entre a Terra e o Sol e proxecta a súa sombra sobre a Terra. Durante ese tempo, o disco solar pode verse parcial ou totalmente oculto, dependendo da posición do observador. Falamos de eclipse total cando a Lúa cobre completamente o disco solar desde un determinado lugar da Terra.

O 12 de agosto de 2026 producirase unha eclipse solar total visible desde Galicia, unha oportunidade excepcional para observar un fenómeno astronómico moi pouco frecuente.

Porén, a súa observación require responsabilidade: mirar directamente ao Sol, mesmo durante poucos segundos, pode causar lesións graves e irreversibles na vista.

Se non dispoñemos de gafas homologadas nin filtros solares certificados, a forma segura de observación é indirecta, é dicir, vendo a imaxe do Sol proxectada sobre unha superficie, sen mirar ao Sol directamente.

Normas fundamentais de seguridade

Nunca mirar directamente ao Sol.
Non usar gafas de sol comúns.
Non usar radiografías, cristais afumados nin métodos caseiros perigosos.
Só observación indirecta ou con filtros homologados.

Reto:

Construír unha cámara estenopeica, un dispositivo de observación indirecta, que permita observar a eclipse de forma totalmente segura.

Eclipse IGN — Fonte: Instituto Geográfico Nacional de España (IGN), Eclipse total de Sol 12 de Agosto de 2026, https://www.ign.es CC-BY 4.0

Recursos de referencia para o reto:

Cesta de materiais

Preme nos puntos interactivos da imaxe.

Mans á obra

Paso 1

Empatizar

En parellas, comentade:

Por que a xente quere ver unha eclipse?
Que pode pasar se alguén mira ao Sol directamente?
Que faría unha familia se non consegue gafas especiais?

Para axudar: NASA – Eclipses (información xeral): https://ciencia.nasa.gov/eclipses/

Definir

Escribide o problema nunha frase.

Exemplo:
“Necesitamos unha forma de observar a eclipse sen mirar ao Sol e usando materiais sinxelos.”

Idear

Facede unha lista de posibles solucións de observación indirecta:

Caixa estenopeica (cámara escura)
Proxección con cartolina (agulleriño + pantalla)
Sombras con colador / follas

Escollede un prototipo principal (recomendación: caixa estenopeica).

Paso 2

Prototipo principal: Caixa estenopeica

Preparar a caixa

Coller unha caixa de cartón limpa e baleira.
Se o interior é claro, forralo con cartulina negra ou pintalo de escuro.

Por que? A luz reflectida no interior reduce a nitidez da imaxe.

Paso 3

Facer o estenopo

Cun alfinete ou agulla, facer un burato moi pequeno e redondo no centro do papel de aluminio. Non facer varios buratos, só un. Importante: canto máis pequeno sexa o burato, máis nítida será a imaxe (pero máis escura).

Paso 4

Crear o burato do estenopo

Nun dos lados pequenos da caixa, recortar un cadrado duns 2 × 2 cm. Cubrir ese burato cun anaco de papel de aluminio ben estirado e fixalo con cinta adhesiva.

Paso 5

Colocar a pantalla de proxección

No lado interior oposto ao estenopo, pegar unha folla de papel branca. Esta folla será a pantalla onde se proxecta a imaxe do Sol.

Nun dos lados longos da caixa, facer unha pequena apertura. Servirá para mirar dentro da caixa sen que entre demasiada luz.

Paso 6

Como usar a caixa estenopeica

Poñerse de costas ao Sol.
Apuntar o estenopo cara ao Sol.
Mirar só a proxección na folla de papel, nunca ao Sol directamente.

Que se observa?

Un círculo luminoso (a imaxe do Sol). Durante a eclipse, verase como ese círculo cambia de forma.

Probas antes do día da eclipse (Testear)

Podemos simular a eclipse para comprobar o correcto funcionamento da nosa cámara estenopeica. Para iso:

Colocar un obxecto entre o Sol e o burato para simular a Lúa (pelota pequena, tapa de botella, bóla de papel, canica).
Mover o obxecto lentamente e observar como cambia a proxección.

Observación cámara estenopeica — Observación solar

Paso 7

Mellorar

Escoller 1–2 melloras e repetir a proba:

Cambiar o tamaño do burato.
Aumentar a distancia burato–pantalla (se a caixa o permite).
Selar entradas de luz con cinta adhesiva.
Escurecer mellor o interior.
Engadir un soporte para estabilidade.

Rexistro (Caderno de laboratorio)

Anotar:

Que prototipo fixeches?
Que se ve (debuxo da proxección)?
Que mellora aplicaches?
Mellorouse ou empeorouse? Por que?
Comparar varias caixas.

Tips docentes

Os tips do profesorado son pequenas axudas para desenvolver a estratexia educativa de forma adecuada.

Cuestións guía para o profesorado

Antes de comezar
- Que cren os alumnos que ocorre cando miramos ao Sol?
- Pensan que “ver” sempre significa mirar directamente?
- Coñecen exemplos de observación indirecta na vida diaria?

Suxestión: non corrixir de inmediato as ideas erróneas; anotalas para volver a elas tras a experimentación.

Durante a construción do prototipo
- Por que cremos que o interior debe ser escuro?
- Que pasará se facemos o burato máis grande?
- Que relación hai entre a distancia e o tamaño da imaxe proxectada?

Suxestión: formular preguntas abertas mentres constrúen, non só ao final. A ciencia aparece no proceso, non só no resultado.

Durante a observación e o testeo
- A imaxe vese igual en todas as caixas?
- Que diferenzas observamos entre grupos?
- O erro é un problema ou unha pista?

Suxestión: valorar os fallos como datos experimentais. Substituír “está mal feito” por “que nos está dicindo isto?”.

Despois da actividade
- Que aprendemos sobre a luz?
- En que situacións reais sería importante observar indirectamente?
- Que cambiaríamos se o fixeramos outra vez?

Estratexias para faciliatar o desenvolvemento na aula

Organización do traballo
- Traballar en parellas ou tríos con roles rotatorios: construtor/a, observador/a e rexistrador/a (caderno). Isto favorece a competencia persoal e social e evita que unha persoa asuma todo o traballo.
Xestión do tempo
- Non buscar a perfección no primeiro intento. Reservar tempo explícito para probar, equivocarse e mellorar. A iteración forma parte do reto.
Linguaxe científica progresiva
- Comezar con termos cotiáns (burato, sombra, círculo) e introducir progresivamente vocabulario científico como estenopo, proxección, imaxe invertida e observación indirecta. É recomendable deixar que o alumnado descubra a necesidade do vocabulario.

Dificultades habituais

Cando a imaxe non se ve, analizar entradas de luz ou tamaño do burato.
Cando a imaxe aparece borrosa, traballar a relación entre precisión e tamaño.
Se o alumnado tenta mirar ao Sol, reforzar a cultura de seguridade científica.
As diferenzas entre grupos permiten introducir a variabilidade experimental.

Explicación científica

A caixa estenopeica funciona porque a luz se propaga en liña recta. O pequeno burato (estenopo) deixa pasar unha cantidade limitada de raios procedentes de cada punto do obxecto; ao atravesalo, estes raios proxéctanse no interior da caixa e forman unha imaxe invertida.

A nitidez da imaxe depende do tamaño do estenopo: canto máis pequeno, máis definida será, aínda que tamén máis escura, cun límite marcado polo fenómeno da difracción.

A túa clase nun clic

Implementa esta microsecuencia na túa aula Moodle (Descarga dispoñible en galego ou castelán).